Oddajemy do rąk Czytelników publikację poświęconą miejscom, w których możemy się spotkać z tradycyjną kulturą i sztuką ludową górskich obszarów Polski i Słowacji. Spotkać, wędrując po Beskidach i ich okolicach, po Euroregionie Beskidy i jego sąsiedztwie. Nie zamykaliśmy naszej wędrówki ścisłymi ramami, granice bowiem - zarówno państw, jak i tworzonych przecież nie dla stawiania barier euroregionów nie są granicami kultury, wzajemnych jej wpływów i kontaktów ludzi, jej twórców. Trudno było więc pominąć w kontekście Beskidów Trójwieś położoną tuż przy granicy Euroregionu Beskidy, gdzie zbiegają się granice trzech państw, ale czy trzech kultur? Trudno było dzielić Orawę na część beskidzką i podhalańską. Trudno było nie zajrzeć do słowackiego Martina - skansenu o statusie muzeum narodowego.

Przedstawiane miejsca wiele różni. Niektóre to w pełni profesjonalne instytucje, z tradycjami, powszechnie znane. Pamiątki dotyczące historii i kultury regionu gromadzą przede wszystkim muzea i ich oddziały oraz skanseny. Charakterystyczne dla tego obszaru są także izby twórcze i regionalne. Powstają najczęściej na wsi, gdzie nie ma muzeów, nie działa instytucja konserwatora zabytków, zaś tradycja jest nie tylko ceniona, lecz ma też liczne grono kontynuatorów. Są domeną miejscowych stowarzyszeń miłośniczych czy osób indywidualnych, coraz częściej działają też pod egidą samorządów. W jednych można znaleźć prawdziwe skarby, w innych zaledwie niewielką ekspozycję sprzętów codziennego użytku czy wyposażenia. Jedne zdobyły sobie renomę i są chętnie odwiedzane, inne dopiero zaczynają swoją działalność i dobrze się zapowiadają. Zasoby tych małych muzeów i ich atmosfera zależą od zaangażowania lokalnej społeczności i od osób, które je prowadzą. Często to także centra kulturalne — miejsca różnorakich imprez, pokazów tradycyjnych zwyczajów i obrzędów. Inny jest status takich placówek w Słowacji, inny w Polsce. Jedno wszak jest wspólne — uznaliśmy, że wszystkie warto odwiedzić. Każda posiada coś cennego, co pozwala wzbogacić naszą wiedzę i może zainteresować. Dlatego zdecydowaliśmy się na ich promocję.

Nie wszystkie tego typu instytucje i placówki ujęliśmy w naszym przewodniku. Nie znalazły się w nim te, które ze względu na estetykę lub niejednolitość zbiorów nie zyskały naszej akceptacji. Nie ma izb szkolnych. Są tylko niektóre związane z agroturystyką. Ale każde z takich miejsc nieujętych w wersji książkowej może znaleźć się na stronie internetowej, która również jest częścią tego projektu. Jeśli czytelnicy znają takie warte uwagi miejsca, jeśli ich gospodarze chcą znaleźć się na naszych stronach - prosimy o kontakt z wydawcą.

Wędrując górskimi szlakami, możemy trafić na szałasy pasterskie, a w niektórych miejscowościach posilić się w pięknych starych karczmach. Wciąż jeszcze spotkać tu można wtopione w krajobraz stare drewniane chaty o ciekawej konstrukcji i ciesiołce, kryte gontem lub dranicami, obwiedzione drewnianymi rynnami. Równie ciekawe są stodoły, kuźnie, piwnice. Urzekającym elementem krajobrazu są drewniane kościółki, których ­tutaj tak wiele (nie znalazły się na naszych stronach - poza dwoma wyjątkami słowackimi - głównie ze względu na fakt, że są to miejsca kultu i nie są powszechnie dostępne dla turystów). Podobnie liczne świątki i kapliczki, rozsiane przy drogach, wśród pól i rozstajów, będące jednym z najczystszych przejawów sztuki ludowej, zarówno w swojej konstrukcji, jak też wyposażeniu - rzeźbach, malowidłach, obrazach na szkle.

Niech wskazane przez nas miejsca będą tylko orientacyjnymi punktami na mapie. Jeśli będziemy mieć otwarte oczy, w drodze do nich spotkamy niejeden jeszcze nieznany skarb, warte uwagi miejsce i ciekawych ludzi. To zdarzyło się również nam, choć sądziliśmy, że już niczego zaskakującego nie odkryjemy...



Stopka redakcyjna:
Teksty: Katarzyna Pach-Sznepka, Marcin Fiszer, Małgorzata Słonka
Tłumaczenie: Anna Sklárová
Zdjęcia: Marian Koim, Ewa Kropek-Dominiak, Grzegorz Bury, Jacek Zachara, Stanisław Wyrtel
Wykorzystano też zdjęcia: J. Michałka, A. Hutniczaka i P. Pochopienia, A. Dyla, J. Janoty, W. Kompały/AG oraz z archiwum Kysuckého múzea v Čadci, Múzea slovenskej dediny v Martine, Oravskej galérie v Dolnom Kubíne
Opracowanie graficzne: "Kiragadesign" Piotr Kiraga, Bielsko-Biała
Konsultacje: Ąubica Kullová, Helena Kotvasová, Anna Ivanová, Jarmila Čičková
Redakcja: Małgorzata Słonka
Wydawca: Regionalny Ośrodek Kultury w Bielsku-Białej
Współpraca: Regionalné osvetové stredisko v Žiline, Oravské osvetové stredisko v Dolnom Kubíne